Sopotnički vodopadi

Reka Sopotnica nalazi se u jugozapadnom delu Srbije, na 17 kilometara od Prijepolja. Reka izvire na planini Jadovnik, na nadmorskoj visini od 1.150 metara. Odatle se strmim stenovitim padinama planine slivaju vode Sopotnice u nekoliko rečica i potočića iz kojih se dalje spušta nekoliko živopisnih vodopada dužine od preko 20 metara koji grade glavni rečni tok. Reku Sopotnicu, pritoku Lima, karakteriše velika visinska razlika između ušća (koje se nalazi na 465 metara nadmorske visine) i najvišeg izvora (1.150 m). Vodopadi Sopotnice, sa čudesnim vodenim oblacima sastavljenim od miliona najčistijih bisernih kapi koje se spuštaju niz višeslojne naslage bigara (sige), spadaju u najatraktivnije prirodne znamenitosti celog kraja i šire. Bigar (siga) Sopotničkih vodopada (šupljikava sedimentna stena koja nastaje u hladnim slatkim vodama bogatim bikarbonatom, najčešće na vodopadima, na mestima na kojima dolazi do gubitka ugljendioksida) nastao je od izvorskih sedimenata oko gornjeg toka sopotnice. Prostire se od najviših vrela ispod krečnjačkog odseka Podstijenja na 1.120 metara nadmorske visine do poslednjeg vodopada na 850 metara nadmorske visine i predstavlja bigar sa najvećom visinskom rasprostranjenošću u Srbiji (270 m). Akumulirane naslage bigra (sige), oblikovane u sedam nivoa zaravnjenih lepezastih kaskada, različitih dimenzija i izraženosti, slapovito obrušavanje vode i brojni vodopadi na ivicama bigrenih terasa osnovna su vrednost ovog prirodnog dobra. Od svih vodopada po atraktivnosti se posebno izdvaja tzv. Veliki vodopad. Prema legendi, prvi stanovnici naselja Sopotnica doselili su se sa bezvodnog Peštera. Kako je vrelo pored koga su se oni smestili ubrzo presušilo, oni se odluče da krenu dalje u potrazi za vodom. Noć pred polazak na put, javi im se nekakav čudesan glas, sa pitanjem: „O ljudi, birajte šta da vam poklonim - vodu ili sreću”. Uplašeni seljaci povikaše: „Vodu, vodu nam podari. Sreću ćemo, ako Bog da, sami stvarati”. U tom trenutku, na sve strane iz planine je potekla voda. Pored vodopada, bogatu turističku ponudu Sopotnice čine i vodenice i valjarice u kojima se svojevremeno mlelo žito i valjala sukna. Svojevremeno, uz vodopade u Sopotnici je postojalo 11 takvih vodenica i deset valjarica, od kojih je očuvano samo tri. Bogata narodna kuhinja zasnovana na specifičnim mlečnim proizvodima i jagnjetini, tradicionalna jela i pića, bogatstvo voća i povrća, razvijeni zanati, uz Bogom date prirodne lepote, blizinu Jadovnika i bogato kulturno-istorijsko nasleđe, šire područje Sopotnice čine posebnim prirodnim fenomenom i idealnom turističkom destinacijom šireg pograničnog dela Srbije i Crne Gore.

Izvorište Promuklica

Izvorište Promuklica nalazi se na desnoj obali klisure reke Vidrenjak, nedaleko od sela Koniče u opštini Tutin, i po svojim karakteristikama predstavlja jedinstvenu pojavu u Sandžaku i ovom delu Srbije. Samo izvorište sastoji se od dva intermitentna i jednog stalnog izvora koji su karakteristični po različitim režimima rada - povremenom isticanju i mirovanju, pri čemu voda iz vrela naglo ističe uz šum i tutnjavu da bi nakon deset minuta potpuno usahla, a izvor presušio, pa se onda (u vremenskim intervalima koji variraju od sat vremena, a nekad i duže) ponovo pojavila.

Kisjele vode

U okolini Bijelog Polja postoji veći broj izvora mineralnih voda. Najviše ispitani i korišćeni izvori mineralne vode nalaze se na levoj obali Lima, na prostoru između reka Ljuboviđe i Lima, u podgorju planine Lisa (1.509 m). Najvažniji od tih izvora su: Čeoče u Čeoču, Banje Selo u podnožju istoimenog sela u dolini rijeke Lješnice, izvorišta Kisjele Vode I i II u Nedakusima u dolini Sljepašnice. Izvor Čeoče nalazi se na levoj obali reke Lješnice na nadmorskoj visini od 650 metara. Mesto izvora je zaravnjeno i blago nagnuto prema reci. Mineralna voda izvire na dva mesta na rastojanju od oko dva metra. Oba izvora su sastavljena i kaptirana, a zatim cevovodom odvedena u fabriku za flaširanje mineralne vode "Rada" u Bijelom Polju, koja je puštena u rad 1984. godine, a ime je dobila po cvetu bele rade. Izvorišta Kisjele vode I i II se nalaze u Nedakusima u dolini reke Sljepašnice (4 km od grada). Turističko-rekreativni i banjsko-klimatski značaj mineralnih voda u Nedakusima je izuzetno veliki.

Ali-pašini izvori

U neposrednoj blizini Gusinja, u podnožju Vezirova brda na Prokletijama, na nadmorskoj visini od 925 metara nalaze se čuveni Ali-pašini izvori. Ime su dobili po Ali-paši Šabanagiću, poznatijem kao Ali-paša Gusinjski. Vrelo Ali-pašinih izvora čini niz od 25 izvora, koji su samo deo reke Grulje (Vrulje). U jednom delu svog toka ova reka ponire u veliki prirodni bunar Oko Skakavicu. Minimalni kapacitet izvora je 2,5, a maksimalni osam kubika u sekundi. Temperatura vode je gotovo konstantna i kreće se od 5,6 do 6,6 stepeni Celzijusa. Ali-pašini izvori su jedno od najizdašnijih vrela i predstavljaju specifičnu, nedovoljno iskorišćenu turističku atrakciju, jedno od najpoznatijih izletišta na područku čitave Jugoistočne Evrope.

Tivranska klisura

Specifične geografske i reljefne oblike šireg područja Berana čine Tivranska i Sućeska klisura koje određuju kompozitni karakter doline Lima, klisura Kaludre, klisura Popče iznad Petnice, Zdravac na Bistrici i dr. Brojne rečne doline, među kojima se posebno ističe kompozitna dolina Lima, imaju presudan značaj kako za eksternu dostupnost ovog područja, tako za njegovu internu saobraćajnu povezanost i komunikativnost. Disperzno razmeštene i duboko usečene u planinske masive, ove rečne doline omogućavaju izgradnju puteva i do najudaljenijih delova teritorije opštine, a posebno su pogodne i za razvoj poljoprivrede i formiranje naselja. Na vrhovima Tivrana nalaze se sedimenti glacijalnog porekla koje pretežno čine kvarcni pijesak, šljunak i komadi stena. Padine Tivrana formirane od srednjotrijaskih škriljaca pune su krečnjaka

Tresetište Pešter polje

Pešterska tresava (tresetište) nalazi se između sela Braćak i Karajukića Bunari, na području opština Tutin i Sjenica. Prostire se na preko 200 hektara površine, a najveći deo nalazišta nalazi se na potezu „Ševari” u tutinskoj opštini, na nadmorskoj visini od oko 1.100 metara. Ukupne ispitane zalihe treseta na nalazištu iznose 2.387.636 kubna metra, od čega ukupne eksploatacione količine čine 2.307.936 kubna metra. Uz projektovanu godišnju eksploataciju od oko dvadeset hiljada metara kubnih, procenjuje se da će raspoložive količine u do sada ispitanim nalazištima treseta na Pešteru biti dostupne u narednih 100 i više godina. Zbog specifičnih prirodnih uslova i klime, posebnog sastava zemljišta, odnosno posebnih biljnih materijala iz kojih je nastao (mahovina, paprati i delimično trska), treset sa Peštera poseduje izvanredne bio-eksploatacione potencijale i spada u najkvalitetnija prirodna organska i organo-mineralna đubriva ne samo u Srbiji i Evropi, već i u celom svetu. Pešterski treset ima ogroman bio-potencijal i idealnu kiselost, pa je nezamenljiv u tehnologiji zasnivanja i uzgoja borovnica, visokokvalitetnih travnjaka, proizvodnji sadnica, uzgoju četinara i drugih biljnih kultura koje zahtevaju nisku kiselost podloge za svoj razvoj.

Rezervat prirode „Uvac”

Specijalni rezervat prirode „Uvac” je zaštićeno prirodno dobro od izuzetnog značaja. Nalazi se u jugozapadnoj Srbiji, na području opštine Nova Varoš (površine 5.525 ha) i opštine Sjenica (površine 2.018 ha), odnosno ukupno 7543 hektara. Minimalna nadmorska visina rezervata je 760 metara, a maksimalna 1.322 metara. Za prirodno dobro prve kategorije proglašen je Uredbom Vlade Srbije od 24. marta 2006. godine. Centralnu morfološku celinu rezervata predstavlja kanjonska dolina reke Uvac sa dolinama njenih pritoka, a posebnu vrednost kanjonskih delova doline čine uklješteni meandri čiji rtovi dostižu visinu od preko 100 metara. Okolina rezervata bogata je kraškim površima, uvalama, vrtačama, okapinama, pećinama, jamama i drugim kraškim oblicima. Najznačajniji potencijal rezervata su uvačka jezera i Ušački pećinski sistem. Specijalni rezervat prirode „Uvac” izdvaja prisustvo 104 vrste ptica od kojih je, svakako, najznačajniji beloglavi sup - najveća atrakcija rezervata i jedna od dve preostale vrste lešinara koje se danas gnezde na području Srbije. Beloglavi sup („nebeski kralj”) je vrsta orla lešinara, impozantne veličine, raspona krila i do tri metra, što ga čini najvećom pticom na Balkanu i moćnim letačem čiji let su istraživali i aeronautičari i primenjivali pri konstrukciji letelica. Njegova uloga u lancu ishrane u ekosistemu je jedinstvena i nezamjenljiva - isključiva hrana su mu uginule životinje, pa je poznat kao čistač prirode, a područja koje nastanjuje su ekološki čista. Specijalni rezervat prirode „Uvac” je jedino gnezdilište beloglavog supa na području Srbije, kao i područje gde je zabeležena najveća populacija ove retke vrste ptica na Balkanu.