Spomenici kulture

Stari Ras

Stari Ras je srednjovekovni kompleks spomenika koji se nalazi na mestu na kome su se spajali putevi sa zapada i juga i vodili dalje ka istoku. Kompleks se sastoji od više spomenika, a najznačajniji lokaliteti koji su obuhvaćeni istraživanjima su: Gradina na Pazarištu sa Podgrađem, Trgovište, Gradina u Postijenju, Reljina gradina, crkva u Naprelju i latinska crkva u Postijenju.

Gradina na Pazarištu sa Trgovištem, zajedno sa obližnjim manastirom Sopoćani, manastirom Đurđevi stupovi i Crkvom Svetih apostola Petra i Pavla svedoči o veličini i značaju Starog Rasa u srpskoj srednjovekovnoj državi.

Sam srednjovekovni grad Ras leži jedanaest kilometara zapadno od Novog Pazara na brdu Gradina.

Jeleč

Jeleč je stara srednjovekovna tvrđava koja se nalazi 12 kilometara južno od Novog Pazara, na jednom od najviših vrhova planine Rogozne. Samo utvrđenje bilo je teško pristupačni župski grad nepravilnog oblika i relativno malih dimenzija (najveće dimenzije su mu oko 45 m i 35 m). Sagrađeno je na 1.262 metara nadmorske visine kao značajno strateško utvrđenje. Položaj utvrđenja ukazuje na to da je ono imalo daleko veću ulogu u prednemanjićkom periodu, u doba nesigurnih i lako promenljivih granica. Predeo u kome je Jeleč dominirao bio je tada pogranično područje prema vizantijskom carstvu ili Bugarskoj, što je isticalo značaj ovog odbrambenog cent

Srednjevekovni grad Jagat

Srednjovekovni grad-utvrđenje Jagat jedan je od devet srednjovekovnih gradova u Limskoj dolini, i po mnogim istoričarima preteča je današnjeg Priboja. Nalazi se iznad samog Priboja na planini Bić, na 927 metara nadmorske visine. Prvi put kao utvrđenje Jagat se pominje u Kruševačkom pomenu, 1448. godine, a o njemu su kasnije pisali i poznati putopisci Benedikt Kuripešić, Evlija Čelebija i drugi. Utvrđenje je imalo nepravilan izdužen oblik, sa trougaonom osnovom. Ostaci zida tvrđave debljine od oko 1,2 metra visoki su između 1,5 i 3,5 metara, a u okviru utvrđenja postojale su i odbrambene kule čiji su ostaci još vidljivi. Glavna kula utvrđenja bila je na severozapadnoj strani grada uzidana u samo utvrđenje, sa zidom debljine 2,8 metara, zaobljenog oblika i sa dva bunara pitke vode.

Tvrđava Hisardžik

Tvrđava Hisardžik u istoimenom mestu kod Prijepolja, jedna je od najspecifičnijih vojnih utvrđenja iz perioda srednjeg veka. Podignuta je na strmom uzvišenju na mestu nekadašnjeg srednjovekovnog grada Mileševca. U ranom srednjem veku taj grad podignut na početku kanjona Mileševke, na vrhu litice, bio je u sastavu srpske države i služio je isključivo u odbrambene svrhe, kao zaštita Mileševe i puta koji je ispod nje prolazio. Sa svih strana grad je bio opasan zidinama sa četvorougaonim kulama na istaknutim mestima. Pristupačan je bio samo sa južne strane, gde se nalazilo podgrađe, iz kojeg je kasnije nastalo naselje Hisardžik. Posle 1373. Godine, kada su posedi Nikole Altromanovića podeljeni između kneza Lazara i bosanskog bana Tvrtka, Mileševac je došao u sastav bosanske države i zajedno sa manastirom Mileševa ušao u sastav poseda Sandalja Hranića. Grad je bio zaštita Mileševi, a istovremeno zaštita i čuvar trgovcima i karavanima koji su iz Primorja, na putu za unutrašnjost Srbije, Makedoniju, Bugarsku i Tursku ovuda prolazili.

Sjenička tvrđava

Sve do pred sam Drugi svetski rat, u Sjenici je postojao relativno očuvan stari grad – tvrđava, opasan šest do osam metara visokim kamenim zidom sa kulama i bedemom. Tvrđavu je, u prvoj polovini XVII veka, sagradio turski sultan Murat IV. Nalazila se na „vrhu čaršije”, na mestu na kojem je poslije Drugog svetskog rata izgrađena osnovna škola, koja sa dvorištem i danas zauzima prostor na kome se grad svojevremeno nalazio.

Most na Žvalama na Uvcu

Most na Žvalama na Uvcu kod sela Ursule, 14 kilometara severno od Sjenice, jedan je od malobrojnih srednjovekovnih spomenika ove vrste u Srbiji. Izgradili su ga Osmanlije u XVI veku i u to vreme most je bio važna saobraćajna tačka na tzv. „carskom drumu”, putu koji je povezivao Istanbul sa Sarajevom. Pojedini istraživači tog vremena navode da je most izgrađen u XVII veku, što je malo verovatno, s obzirom na činjenicu da se iz tog perioda pominje veoma mali broj objekata koji su imali neku značajniju funkciju.

Kameni most na ušću Bistrice u Lim

Kameni most na ušću Bistrice u Lim, u mestu Lozna Luka u blizini Bijelog Polja, najstariji je spomenik iz osmanlijskog perioda na području ovog kraja. Prvi put se pominje u XV veku, a o postojanju mosta u XVI veku govori i jedan zapis iz 1570. godine u kojem se navodi da je „velika voda odnela most na Limu”. Ostaci mosta nađeni u Vidojevini, u blizini današnjeg naselja Rakonje u Bijelom Polju, ukazuju na to da se trasom preko mosta u to vreme odvijao karavanski put ka Nikolj-Pazaru, jednom od najznačajnijih centara celog ovog područja. Na tom mostu postojala je carina koju su držali Pripčinovići, po kojima je, najverovatnije, i obližnje naselje dobilo naziv Pripčići. Osim trgovačkog, kameni most na Limu je imao i veliki vojni značaj s obzirom na to da se na njemu nalazila kapija i stražara za ulaz u Bijelo Polje iz pravca Sjenice i Novog Pazara. Kapija i stražara porušeni su zajedno sa mostom u novembru 1896. godine. Prema pisanju lista „Carigradski glasnik” (broj 44, iz 1896. godine), 11. Novembra 1896. Godine most na Limu je, naime, odnela velika voda u poplavi koja je nakon jedanaestodnevne kiše ugrozila čitavo Polimlje. Nivo Lima na ušću u Drinu tada je porastao na preko 15 metara iznad normalnog vodostaja.

Novopazarska gradska tvrđava Bedem sa Kulom motriljom


Kula motrilja

Novopazarska gradska tvrđava Bedem sa Kulom motriljom je jedan od najznačajnijih istorijskih građevinskih kompleksa u Novom Pazaru. Izgrađena je po nalogu osnivača Novog Pazara Isa-bega Ishakovića neposredno nakon osnivanja grada, u šestoj deceniji XV veka.

Tvrđava je u to vreme postojala kao malo utvrđenje opasano rovom, zemljanim nasipom i zidom od uspravno pobodenih brvana. Najvećim delom tvrđavu su činile palisade i čardaci. Nakon Austro-turskog rata, oko 1692. godine kako svedoče sačuvani dokumenti, u okviru tvrđave podignut je unutrašnji grad da bi posle 1717. godine bile podignute najpre ugaone kule – tabije, a za vreme vladavine sultana Abdul Aziza, u drugoj polovini XIX veka, i kameni bedemi između kula. Ispred utvrđenja se nalazio šanac ispunjen vodom.

Hamam

Gazi Isa-begov hamam je jedan od najznačajnijih kulturno – istorijskih spomenika iz osmanlijskog doba u Novom Pazaru i jedan od veoma retkih objekata ovakve vrste na području celog zapadnog Balkana. Nalazi se u centru stare novopazarske čaršije, u neposrednoj blizini gradske tvrđave. Hamam se prvi put pominje u defteru iz 1489. godine, a sagrađen je između šezdesetih i sedamdesetih godina XV veka kao zadužbina osnivača Novog Pazara Isa-bega Ishakovića, na mestu na kome se, kako navode pojedini hroničari, ulogorila osmanlijska vojska 5. jula 1389. godine. (Prema hroničaru Bećiru Hodžiću-Šećeroviću, osmanlijska vojska se 5. jula 1389. godine spustila u dolinu reke Raške, na ušće reke Jošanice. Na mestu na kome se vojska ulogorila u XV veku, podignut je Gazi Isa-begov hamam).

U neposrednoj blizini hamama bila je izgrađena i škola koja je, međutim, spaljena u toku Austro-turskog rata 1689. godine. Isa-begov hamam je primer tzv. dvojnog gradskog hamama. U zgradi su se nalazile muške i ženske prostorije, potpuno identične, odvojene po uzdužnoj simetrali osnove i pregrađene kamenim zidom. Svaka prostorija prekrivena je kupolom, kojih na celoj zgradi ima ukupno jedanaest. Kupole su različitih veličina i sa šestougaonim otvorima. Na severnoj strani hamama nalazio se prostrani šadrvan koji je bio jedna vrsta čekaonice i svlačionice, dok se na južnoj strani nalazila tzv. hazna – prostorija za grejanje vode. Postojale su i tri prostorije za kupanje sa mermernim česmama i jedna prostorija za odmor od kupanja

Prijepoljska Sahat-kula

Prijepoljska Sahat-kula predstavlja jedan od najinteresantnijih i najstarijih sačuvanih spomenika bošnjačke kulture na području Sandžaka. Nalazi se u neposrednoj blizini Sinan-pašine džamije u Vakufu (naziv naselja u centru Prijepolja), i jedan je od simbola grada Prijepolja. Tačno vreme izgradnje kule je nepoznato, ali s obzirom na to da je u svojim putopisima pominje i Evlija Čelebija, moguće je da je nastala u drugoj polovini ili krajem XVI veka.

Stećci

Stećci su srednjovekovni nadgrobni spomenici građeni od klesanog kamena u obliku ploča, sanduka, slemenika (sarkofaga), stuba ili krstače. Najčešće su nepravilnog oblika, odslikavaju život vremena u kome su nastajali i, po pravilu, ukrašeni su prizorima iz života, lova, viteških turnira ili natpisima na bosančici. Vezani su za Crkvu bosansku i bogumilstvo i vremenski se vežu za dug istorijski period od XI pa sve do kraja XVI veka. Nekropole sa stećcima, po pravilu, leže na uzvišenjima, obalama reka ili onim mestima sa kojih je omogućen dobar pregled okolnog terena. U najvećem broju, nalaze se u Bosni i Hercegovini, ali ih ima i u Hrvatskoj, Srbiji i Crnoj Gori, odnosno na području Sandžaka. Prema svojim karakteristikama i značaju, stećci predstavljaju najoriginalniju kulturnu tvorevinu srednjovekovne bošnjačke istorije uopšte. Posebno obeležje davali su im natpisi – epitafi – koji predstavljaju jedan od najorginalnijih vidova stvaralaštva srednjovekovne bošnjačke pismenosti i po svojoj lepoti, izražajnosti i porukama koje nose, spadaju u sam vrh južnoslovenske epigrafike uopšte. Pisani su bosančicom, a u izuzetnim slučajevima i poluoblom bosanskom glagoljicom. Najveći broj stećaka na području Sandžaka nalazi se u opštini Priboj, u graničnom delu sa Bosnom i Hercegovinom, u Pljevljima, kao i na širokom području tutinsko-pešterskog kraja.