Hamami

Isa-begov hamam

Najtipičniji predstavnik islamskog graditeljstva u Novom Pazaru je Isa-begov hamam, građevina profanog, javnog karaktera, građena pod znatnim uticajem religije i običaja. On je prvenstveno funkcionalna, ali i dekorativna i monumentalna građevina. Nalazi se u neposrednoj blizini Novopazarske tvrđave, na desnoj obali Raške. Sa severne strane zaklonjen je Arap-džamijom, a sa zapadne, prema ulici 1. Maja, nizom naknadno prizidanih zanatskotrgovačkih radnji. Sa istočne strane hamama, do sredine 20. veka, nalazila se pijaca. Hamam je podigao osnivač Novog Pazara, Isabeg Ishaković, ali nema pisanih podataka da li je hamam sagrađen još za života Isa-bega, tj. pre 1470. godine, ili posle njegove smrti. U svakom slučaju to se desilo pre 1489. godine, kada se Isa-begov hamam u Novom Pazaru prvi put pominje. Isa-begov hamam je monumentalna građevina, dimenzija 23 x 26 m, koja spada među najstarije i najznačajnije spomenike, a u isto vreme i najlepše gradjevine ove vrste u našoj zemlji. Kao i mnogi drugi i on pripada grupi dvostrukih hamama, masivnim zidom podeljenih na dva dela: muški i ženski koji se sastoje od više prostorija. Kao kod svih većih hamama, tako i kod novopazarskog, prvo se stupa u šadrvan, prostoriju približno kvadratne osnove, koji ima funkciju čekaonice i svlačionice. Šadrvan Isa-begovog hamama je naknadno prizidan, a zidovi su mu prislonjeni uz zidove hamama. Nad šadrvanom muškog dela krovna konstrukcija je porušena, dok nad ženskim postoji obična drvena konstrukcija krova na dve vode. I ovaj šedrvan je verovatno imao prizemlje, gde se uz kafu čekao red za kupanje i sprat gde su bile svlačionice.

Osnova prvobitnog dela hamama predstavlja logičan sklop prostorija namenjenih osnovnim funkcijama koje su se u njima obavljale. Sve ove prostorije leže na hipokaustu koji je neposredno povezan sa ložištem, tako da je temperatura u njima bila osetno viša nego u šadrvanu. Prva prostorija u koju se iz šadrvana ulazi je kapaluk, prostorija za odmor posle kupanja, a zimi je služio kao svlačionica jer je bio topliji nego šadrvan. Kapaluk ženskog dela hamama je prostraniji, jer su se žene u okupljale u njemu, umesto u šadrvanu. Tu su sedele i razgovarale, pile kafu. Francuski putopisci navode da su imućnije Turkinje išle sa velikom pompom u hamam, koristeći priliku da prikažu svoje bogatstvo i lepe haljine. Iz kapaluka se prelazilo u jedno predvorje koje se naziva mejdan. Posle šadrvana to je najveća prostorija u hamamu i njegova funkcija je višestruka: u njemu se čekalo ako su prostorije za kupanje zauzete, vršila se masaža, a moglo se i kupati koristeći se toplom i hladnom vodom iz slavina. Jednom rečju mejdan je bio neka vrsta kozmetičkog salona. Iz mejdana se ulazilo u tri prostorije za kupanje, halvate. Svi halvati novopazarskog hamama su kvadratne osnove i pokriveni kupolama. U oba dela hamama po jedan halvat je jednim polukružno završenim otvorom, u vidu prozora, povezan sa prostorijom u kojoj se grejala voda, tj. sa ,,vrućim” halvatom.

Hamam se izdavao pod zakup od strane mutevelija — tutora vakufskog, a od 1912. godine od strane Vakufskog odbora, kome je Hamam pripadao. Cena kupanja nije bila određena, već su kupači plaćali za kupanje po svom nahođenju. Odmah posle kupanja svakom kupaču bi se prinosio čaj i cigareta. To nije posebno naplaćivano, već zajedno sa kupanjem. Hamam je prestao sa radom tridesetih godina 20. veka. Putnici sa Zapada koji su 16. i 17. veku putovali kroz naše krajeve bili su oduševljeni hamamima, opisivali su, kako same objekte, tako i dešavanja u njima. Zaključivali su da je kupanje lek, ali su zamerali Turcima što se kupaju više od jednom mesečno. Novopazarski hamam znatno izlazi iz okvira lokalne vrednosti i značaja. Njegova vrednost je i u širim razmerama znatna, jer ni u drugim krajevima naše zemlje ovakvi objekti nisu brojni, postoje još samo dva, a među njima je novopazarski najstariji. Krajem 60-ih godina 20. veka hamam je bio u katastrofalnom stanju pa je Zavod za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu preduzeo restauratorsko konzervatorske radove, koji su se odvijali od 1969. do 1975. godine. Hamam je bio sasvim oronuo i zapušten, oštećenih kupola, bez krovnog pokrivača, vlažnih i oslabelih zidova, delimično zarastao u korov. Hamam je danas, i nakon navedenih radova, u dosta lošem stanju, bez upotrebne funkcije, ogoljenih kupola i izložen propadanju.

Novi hamam

Prilikom radova na hidroizolaciji zidova zgrade Muzeja “Ras“ u Novom Pazaru 2002. godine, otkriveni su zidovi starijih objekata. Nakon arheoloških istraživanja došlo se do saznanja da se na mestu sadašnje zgrade Muzeja, nalazila građevina nepoznate veličine i namene, korišćena tokom 14. i početka 15. veka. Nad njenim ostacima je krajem 16. ili početkom 17. veka podignut hamam. To potvrđuje nađeni arheološki materijal, kao i podaci koje je ostavio Evlija Čelebi. On u svom Putopisu pominje stari i novi hamam. Stari hamam i danas se nalazi u Staroj čaršiji, dok se novom hamamu nije znala lokacija sve do otkrića hamama ispod zgrade Muzeja.

Ceo zapadni zid Muzeja predstavlja ostake zida hamama, a otkrivena je i delimično očuvana prostorija za kupanje – halvat. Ona je bila popločana mermernim pločama i imala banak, prislonjen uz zid hamama. Banak, popločan mermernim pločama, služio je za odmor gostiju. Ispod poda prostorije nalaze se masivni zidani stubovi, koji su sastavni deo hipokausta — sistema za grejanje. Hodnici hipokausta popločani su kamenim pločama, a u samom zidu, su otkriveni „odžaci“ kojima su grejani i zidovi hamama. Iz vremena podizanja hamama nađeni su polomljeni keramički tanjiri i zdele, komadi okulusa sa kupole, jedna cela i jedna polomljena kurna sa rascvetalom ružom na čeonoj strani klesanoj u plićem reljefu. Ne zna se kada je hamam porušen, a može se pretpostaviti da se to dogodilo u nekom od većih razaranja Novog Pazara, na prelazu iz 17. u 18. vek, ili tokom Prvog srpskog ustanka, početkom 19. veka. Međutim, sigurno je to da je sredinom 19. veka nad ostacima hamama podignuta današnja zgrada, namenjena za ruždiju, i koja je sve do 1972. godine, kada je dodeljena Muzeju, korišćena kao obrazovna ustanova.

Hamam u Novopazarskoj Banji

U starijoj litreraturi zabeleženo je da u dolini Izbičke reke, na mestu današnje Novopazarske Banje, na sedam mesta izvire topla sumporovita voda, temperature do 470 C, koja je sa izvora dovedena do dva ozidana kupatila. Jedno kupatilo čine ostaci rimskih termi, a drugo je podignuto krajem 16. veka. Zgrada hamama je jednostavna građevina pravougaone osnove, čije unutrašnje prostore nadvisuju dve kupole, nejednake veličine, sa osmostranim tamburima. Hamam je zidan u alternaciji kamena i opeke. Unutrašnjost je podeljena na dva dela: svlačionicu i kupatilo koje u središnjem delu ima osmougaoni bazen, dubine 1,5 metara. Oko bazena su četiri prostora zasvedena poluobličastim svodovima. Iznad svlačionice se uzdiže manja kupola koja je najverovatnije obnovljena u 19. veku. Svlačionica je, po rečima Artura Evansa (1875), bila okružena sa osam polukružnih niša i imala je sa svake strane “uzdignutu drvenu platformu na kojoj su se kupališni gosti, ogrnuti svojom odećom, odmarali i zabavljali s nargilama i šerbetom, dok su iz šedrvana na sredini izbijali mlazevi sveže vode”.

Iznad ulaza u hamam nalazi se ploča, veličine 26 x 40 cm, na kojoj je isklesan natpis u stihovima na turskom jeziku, ispisan ukrasnom vrstom arapskog pisma, koji u prevodu glasi:

„Oni koji su videli istok i zapad, kopno i more, rekli su:
Na svetu mi nismo videli ovakve termalne banje (kapluče).
Između njih jedan videći je izreče joj zbirni kronogram:
Ova banja postade raj za zaljubljene (voljene)“

(1002. V – 1593/94)

Iz natpisa se vidi da je hamam u Novopazarskoj Banji sagrađen hidžretske 1002. godine, odnosno 1593/1594. godine. Evlija Čelebija nije zabeležio ovaj natpis, ali je ostavio drugi podatak prema komjem je hamam, omiljeno izletište Novopazaraca, podigao Hafiz Ahmed-paša, koji je iste godine došao na položaj bosanskog muhafiza. Izvesno vreme tokom 16. veka, banju je pod zakup držao Hadži Hurem, osnivač jedne od najstarijih džamija Novog Pazara, pa ga neki smatraju i njegovim graditeljem. Godine 1611. hamam pominje i francuski putopisac Lefevr, a oko sredine 17. veka i turski geograf Hadži Kalfa.

Za prostorno rešenje Novopazarske banje arhitekte nalaze analogiju u carigradskom hamamu, podignutom po nalogu Mihrimah, kćerke Sulejmana Zakonodavca 1548. godine, a kojeg je sagradio najpoznatiji turski graditelj Mimar Sinan. U toku viševekovne upotrebe, na hamamu je izvedena samo jedna delimična obnova u 19. veku, kada je obnovljena svlačionica i kupola nad njom. Novopazarski hamam nije u upotrebi od 2010. godine, kada se urušila kupola nad centralnim bazenom.