Crkve i manastiri

Manastir Sopoćani

Manastir Sopoćani

Ovaj istaknuti pravoslavni manastir smešten je na samom izvoru reke Raške, oko 17 kilometara zapadno od Novog Pazara. Podigao ga je kao svoju zadužbinu kralj Uroš I Nemanjić do 1260. godine, a proširio i obnovio sredinom XIV veka njegov praunuk Dušan. Od nekada većeg manastirskog kompleksa koji je sačinjavalo više građevina (trpezarija, konaci i dr.), do danas je očuvana crkva Svete Trojice. Crkva Svete Trojice predstavlja tip jednobrodne bazilike sa kubetom i prostranom oltarskom apsidom, a kasnije je dozidana priprata sa visokom trospratnom kulom sa zvonikom. Freske manastira Sopoćani poznate su širom sveta i smatraju se najvećim dometom evropskog fresko-slikarstva. Na svetskoj izložbi u Parizu 1961. godine, freska Uspenje Presvete Bogorodice proglašena je najlepšom freskom čitavog srednjeg veka. Manastir Sopoćani je, u okviru kompleksa Stari Ras sa Sopoćanima, upisan u listu svetske kulturne baštine UNESCO-a od 1979. godine i nalazi se na putu kulture „Transromanika”.

 
 
Manastir Đurđevi Stupovi

Đurđevi stupovi

Istaknuti pravoslavni manastir Đurđevi stupovi nalazi se na vrhu šumovitog uzvišenja koje dominira panoramom Novog Pazara. Manastir je podignut oko 1170. godine kao zadužbina velikog župana Stefana Nemanje. Pored starih biografskih tekstova, o posebnom značaju manastira govori i izuzetan položaj na samom vrhu istaknutog uzvišenja, kao i osobena arhitektura crkve Svetog Đorđa sa dve kule – stupa koji su dali kasniji naziv i crkvi i manastiru – Đurđevi stupovi. Kompleks manastira činili su crkva Svetog Đorđa, trpezarija, konaci, cisterne i zidine sa ulaznom kulom. Crkva je dobila ime po Svetom Đorđu, kome je posvećena, i po dva nekadašnja zvonika (u staroslovenskom jeziku – stopa, stuba). Naime, prema Stefanu Prvovenčanom, Nemanja je ovu crkvu podigao u znak zahvalnosti Svetom Đorđu što ga je izbavio iz tamnice gde su ga zatvorila njegova braća.

 
 
Manastir Mileševa

Manastir Mileševa je poznati srpski srednjovekovni manastir i jedan od najznačajnijih kulturnoistorijskih spomenika na širem području regije Sandžak. Nalazi se na šestom kilometru od Prijepolja, na samoj obali reke Mileševke po kojoj je i dobio ime. Manastir je zadužbina kralja Vladislava Nemanjića, sina Stefana Prvovenčanog. Sagrađen je u prvoj polovini XIII veka, najverovatnije u periodu između 1219. i 1235. godine (prema nekim izvorima izgradnja manastira započeta je 1234. godine, ali pojedini detalji na manastirskim freskama ukazuju da se to moglo desiti i desetak godina ranije, dok je Vladislav kao kraljević upravljao župom Crna stena). Crkva manastira Mileševe posvećena je Svetom Spasu – Vaznesenju Gospodnjem.

Manastir Davidovica

Manstir Davidovica nalazi se u blizini sela Grobnice (nekad Grobare) na južnim obroncima Jadovnika, nedaleko od Brodareva (opština Prijepolje) i reke Lim. Manastir potiče iz XIII veka (izgrađen 1281. ili 1282. godine) i zadužbina je župana Dmitra (Dimitrija) Nemanjića, kasnije monaha Davida (unuka Stefana Nemanje), po kome je i dobio naziv Davidovica. Manastirska ckrva Bogojavljanja podignuta je na temeljima vizantijske bazilike iz VI veka, o čemu svedoče arheološka istraživanja u kojima su otkriveni temelji bazilike i ostaci nekropole iz tog perioda. Arheološka istraživanja i nalazi pronađeni prilikom rekonstrukcije manastira ukazuju na to da je Davidovica bila jedan od središta srpske duhovnosti u srednjem veku. Istorijski podaci potvrđuju da je oblašću oko Davidovice upravljao otac kneginje Milice, župan Vratko, što ukazuje na moguću povezanost Davidovice sa legendarnim srodnicima carice Milice, braćom Jugovića.

Manastir Crna Reka

Manastir Crna Reka je monaška isposnica smeštena u klisuri Crne Reke, u ataru sela Ribariće (opština Tutin) na granici između Kosovske Mitrovice, Rožaja i Novog Pazara. Podignut je u XIII veku, u pećini surovih grebena planine Mokra Gora, neposredno ispod korita istoimene Crne Reke koja ponire iznad manastira i ponovo izranja nekoliko stotina metara nizvodno. U XV veku u manastiru je sa svojim monasima živeo čuveni podvižnik Sveti Joanikije Devički koji je kasnije prešao u Drenicu, u kojoj se danas nalazi manastir Devič. S obzirom na to da nikada nije bio rušen, manastir je do danas sačuvao svoju prvobitnu fizionomiju i u njemu se čuva najdragoceniji srpski fresko – životopis iz XVI veka.

Manastir Svetog Nikole u Dabru

Manastir Svetog Nikole u Dabru jedan je od najznačajnijih episkopskih centara srednjovekovne Srbije, poznatiji kao manastir Banja kod Priboja. Prema istorijskim podacima, manastir je najverovatnije izgrađen još u XII veku. U nekim dokumentima, manastir pod imenom „u Banji, na Donjem Limu, na granici Raške i Bosne”, pominje se još 1153. godine, petnaest godina pre nego što se Stefan Nemanja proglasio velikim županom, dok istorijski podaci kažu da je Sveti Sava 1219. godine u manastiru Svetog Nikole uspostavio Dabarsku episkopiju i za prvog episkopa postavio Hristofora, svog učenika iz Hilandara. Manastir je počeo da gubi na značaju nakon potpadanja ovih krajeva pod vlast bosanskog bana Tvrtka I Kotromanića i premeštanja sedišta Dabarske episkopije u manastir Mileševu. Nakon toga, manastir Svetog Nikole pominje se tek 1530. godine u delima poznatog austrijskog putopisca slovenačkog porekla Benedikta Kuripešića. Jednu od najvećih obnova manastir je doživeo 1574. godine, kada  je naslikan i životopis na levom zidu priprate. U vremenima nakon toga manastir je paljen i obnavljan u nekoliko navrata, a poslednji put porušen je nakon ustanka 1875. godine.

Manastir Mažići kod Priboja

Manastir Mažići nalazi se u selu Mažići, na levoj obali Lima, 14 kilometara od Priboja. Manastir je posvećen Svetom Đorđu. Izgrađen je u drugoj polovini XII veka, a u istorijskim zapisima prvi put se pominje početkom XIII veka. Kao mesto gradnje manastira pominju se naselja Dabar, Orahovica i Mažići, a da je manastir bio jedan od najvažnijih pravoslavnih hramova tog doba svedoči i Studenički tipik, prema kojem su u izboru studeničkog igumana učestvovali i igumani manastira Svetog Đorđa iz Orahovice (Mažića) na Limu. Inače, Dabar je stari naziv koji se spominje u zapisima srpske srednjovekovne države i označava župu, tj. predeo koji obuhvata donji tok Lima, odnosno region od Bistrice do Drine.

Manastir Kumanica

Manastir Kumanica

Manastir Kumanica nalazi se u ataru sela Vrbnica, na rubnom delu opštine Sjenica, na granici Srbije i Crne Gore. Smešten je u kanjonu reke Lim, uz samu železničku prugu Beograd – Bar, na magistralnom putu Prijepolje – Bijelo Polje. Manastir je posvećen Svetom arhistratigu Gavrilu, a iako se u pisanim dokumentima prvi put pominje 1514. godine, izgrađen je najverovatnije u XIV veku, na šta ukazuju i pojedini delovi ploča nađeni u ruševinama prvobitnog zdanja manastira koji potiču iz razdoblja od kraja XIII do sredine XV veka. U hrišćanskoj crkvenoj tradiciji manastir Kumanica poznat je i po tzv. Kumaničkom jevanđelju, koje je 1604. godine kao poklon manastiru priložio jeromonah Zaharije. Ovaj značajan rukopis je nastao početkom XVI veka, dok ilustracije četvorojevanđelja izuzetne lepote potiču iz XIV i XV veka. Portreti jevanđelista, vrhunska dela umetnosti XIV veka umetnuta su u mlađi rukopis koji je ukrašen u XVI veku, a za taj period se vezuje i najveći broj fragmenata fresaka. Rukopis Kumaničkog jevanđelja danas se čuva u prostorijama Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU) u Beogradu.

Crkva Svetih Apostola Petra i Pavla kod Novog Pazara

 

Crkva Svetih apostola Petra i Pavla

Petrova crkva kod Novog Pazara (pun naziv: Crkva Svetih apostola Petra i Pavla) predstavlja najstariji spomenik crkvene arhitekture na prostoru Srbije i prvobitno sedište Raške episkopije. Crkva se nalazi na dva kilometara severno od centra Novog Pazara i potiče iz IX ili X veka. Prema legendi iz XVII veka, crkvu je osnovao Tit, učenik i sledbenik apostola Pavla. Na mestu crkve ranije se nalazio ranohrišćanski objekat koji je podignut još u VII veku, a tokom arheoloških istraživanja sprovedenih 1957. godine, na lokalitetu crkve otkriven je ilirski kneževski tulum iz V veka p.n.e. koji je sadržao grčke vazne, srebrno posuđe, zlatan nakit izrađen tehnikom filigrana i granulacije i velike količine staklenih i ćilibarskih zrna. Crkva ima osnovu rotonde sa upisanim četvorolistom nad kojim se uzdiže osmostrana kupola nejednakih strana koja nije postojala u prvobitnoj fazi. Sama kupola je poduhvaćena sa četiri konhe i počiva na ugaonim trompama kao i same konhe, a osim sa oltarske (istočne) strane unutar nje se nalazi galerija. Usled mnogih prepravki i dograđivanja, crkva je postala jedinstvena, zbog čega je 1960. godine konzervirana a 1979. godine se našla na UNESCO-voj listi svetske kulturne baštine u sklopu spomenika srednjeg veka objedinjenih pod zaštićenom celinom Stari Ras.

 
 
 
 
Crkva Svete Trojice u Novoj Varoši

Ova crkva izgrađena je u periodu od 1857. do 1869. godine. Prema sačuvanim dokumentima crkva je podignuta sredstvima tadašnje Crkveno-školske opštine Nova Varoš, „prilozima od pisanija seljaka i građana”, a za njenu izgradnju poseban prilog u iznosu od deset hiljada groša dala je i tadašnja turska vlast. Godine 1870. došlo je do urušavanja kubeta na hramu, pa je ono ponovo podignuto 1873. godine kada je crkva i osveštana.

Crkva brvnara u Kućanima

Među objektima koji imaju status spomenika kulture od velikog značaja na području opštine Nova Varoš su i karakteristične crkve brvnare, u selima Kućani i Radijevići. Crkva brvnara u Kućanima nalazi se na južnim obroncima Zlatibora, oko 17 kilometara od Nove Varoši. Posvećena je Hristovom Vaznesenju a izgrađena je nešto pre 1780. godine, dok je priprata uz crkvu dograđena 1838. godine. Crkva je poznata po tome što se u njoj nalaze poznate „carske dveri”, rad bjelopoljskog ikonopisca Simeona Lazovića, koje su prema zapisu slikane 1780. godine, kada ih je „slikar priložio crkvi Sv. arhanđela”.

Crkva brvnara u Radijevićima

Druga značajna crkva brvnara na području novovaroške opštine je crkva u selu Radijevići. Crkva je posvećena Svetoj Bogorodici a podigao ju je 1808. Godine sveštenik poreklom iz Hercegovine, Vasilije Purić. U osnovi crkva ima zidani kameni podrum iznad kojeg je četvrtasta građevina od talpi – brvana, sa krovom prektrivenim šindrom. Oltarska apsida nema širinu naosa i, poput podruma, zidana je od lomljenog kamena. U crkvi se nalazi pet ikona darovitog slikara Andrije Raičevića, kao i srebrni, delimično pozlaćeni diskos kojeg je 1673/74. Godine, zoograf Andrija priložio „manastiru Arhistratiga na reci Tari”. Umetnički gledano, ikone iz Radijevića spadaju u najlepša likovna ostvarenja XVII veka, a njihova konzervacija izvršena je 1960. Godine, kada su izvedeni i zaštitni radovi na crkvi.